Yılmaz Güney

Yılmaz Güney — Tərcümeyi-hal

Yılmaz Güney (doğum adı ilə Yılmaz Pütün; 1 aprel 1937, Yenice, Adana – 9 sentyabr 1984, Paris), türk kinosunun ən təsirli adlarından biri olmuş aktyor, rejissor, ssenarist, prodüser, montajçı, yazıçı və şairdir. Kürd və zaza mənşəli olduğu bildirilən Güney, filmlərini türkcə çəkmiş, sol bir dünyagörüşü ilə əmək sinifinin yaşayış şəraitini və kürd xalqının mədəniyyətini, dilini və kimliyini ağ pərdəyə daşımışdır.

Universitet təhsilinə Ankarada hüquq təhsili ilə başlayıb yarımçıq qoymuş, ardından İstanbulda iqtisadiyyat oxumuşdur. Kinoya 1959-cu ildə aktyor kimi addım atdı. 1961-ci ildə, on doqquz yaşındaykən qələmə aldığı bir hekayədə kommunizm təbliğatı etdiyi iddiası ilə həbs edilib bir il yarım həbs və altı ay sürgün cəzasına məhkum edildi. Azad olduqdan sonra Yeşilçamın gişə rekordları qıran aktyorları arasına girdi və rol aldığı Çirkin Kral seriyasından gələn ləqəbi ilə tanındı.

Rejissorluğa 1966-cı ildə At Avrat Silah ilə keçdi; ssenarisini yazıb baş rolunda oynadığı Hudutların Kanunu ona böyük şöhrət qazandırdı, 1968-ci ildə isə öz istehsal şirkətini qurdu. Türkcə mənbələrə görə bu filmin çəkilişləri zamanı Şanlıurfada alkollu idarə etdiyi avtomobillə bir uşağın ölümünə səbəb oldu. 1967-ci ildə aktrisa Nebahat Çehre ilə evləndi; mənbələr evlilikdə zorakılıq hadisələri yaşandığını və 1968-ci ildə Güneyin avtomobilini Çehrenin üzərinə sürməsi nəticəsində qadının yaralanmasının ardından cütlüyün boşandığını bildirir. İki il sonra Fatoş Güney ilə evləndi.

Karyerasına macəra və aksiyon filmləri ilə başlayan Güney, 1960-cı illərin sonlarından etibarən ictimai və siyasi təhkiyələrə üz tutdu. Bu xətdəki ilk mühüm rejissorluq işi Umut (1970) oldu; onu Ağıt, Baba, Arkadaş və Endişe izlədi. 1972-ci ildə Türkiyə Xalq Azadlıq Partiyası-Cəbhəsi militantlarına yardım etdiyi əsasıyla həbs cəzası aldı, 1974-cü ildəki ümumi əfv ilə azadlığına qovuşdu.

Eyni il Endişenin çəkilişləri üçün olduğu Adanada hakim Sefa Mutlunun ölümü ilə ittiham olundu. Türkcə mənbələr cinayəti birbaşa ona aid edərkən bir mənbə ittihamı rədd etdiyini, yunanca mənbə isə ölümün bir dalaşdan sonra baş verdiyini bildirir. Verilən cəza da mənbələrə görə dəyişir: türkcə və almanca mətnlərdə on doqquz il, yunanca mətndə iyirmi dörddən on səkkizə endirilmiş olaraq keçir. Həbsdəykən yazmağa davam etdi; ssenarisini yazdığı Sürü (1978) 1979-cu ildə Locarnoda Qızıl Bəbir qazandı, Düşman (1980) da bu dövrün məhsuludur.

12 sentyabr 1980 çevrilişindən sonra, 1981-ci ildə Isparta Yarı Açıq Həbsxanasından icazəli çıxdığında geri qayıtmayıb xaricə qaçdı və Fransaya yerləşdi. Ssenarisini yazıb prodüserliyini və montajını üstləndiyi, assistenti Şerif Görenin çəkdiyi Yol, 1982-ci ildə Cannes Film Festivalında Qızıl Palmaya layiq görüldü; fransızca mənbələr mükafatın bölüşdürüldüyünü yazır. Fransada çəkdiyi Duvar (1983) son filmi oldu. 1983-cü ildə türk vətəndaşlığından çıxarıldı; eyni il kürd şairlər Cigerxwîn və Abdurrahman Şerefkendi ilə birlikdə Paris Kürd İnstitutunu qurdu. Orhan Kemal Roman Mükafatı və Altın Portakal mükafatlarının sahibi Güney, 9 sentyabr 1984-cü ildə Parisdə mədə xərçəngi səbəbilə qırx yeddi yaşında həyatını itirdi.